íÜìZÙwìñßñCk Þ ÚDOwGz pÜç
.PvC ÚDwÛC íO×Ôv ´ß¨ß× éÆ ,íÂÔhC éÏòw× Èë éÛ xÇv ÙwìñßñCk êsßÎßwÇv ok

ÙvC éF íÛDÊlÜëßV (fìw× kÔì× qC ÐG ÍDv l¥ÛDJ kÞld) Ùël ÝìZ ok
íO×Ôv Ùè¾ Þ Åok êßWOwV ok éÆ lÛkßF (DèOwìñßñCk Dë ) DèOwìñßNDN
lÛkßF íÛDÇzrJ ¸ÂCÞ ok DèOwìñßñCk .lÛkßF ÚDwÛC êßÜ·× oß×C oß®ÜìØç Þ
íwÜV D©µC éÏØV qC ÚDwÛC ÚlF (ÐÆ ) ÖDØN íOwëqyßh Þ íOwërèF éF éÆ
éÏòw× Èë éÛ Co xÇv DèOwìñßñCk .lÜÛCkí× DèF ÚA éF Þ lÃO·× ÞC íÏvDÜN Þ
uDvC æqÞp×C ,kDÃOµC ÝëC Þ lÜOwÛCkí× ÚDwÛC íO×Ôv ´ß¨ß× éÇÏF íÂÔhC
.Pwç rìÛ Úol× êsßÎßwÇv ¢ÛCk éëDJ Þ
koß× PÂk éF Co ÚDwÛC ÚCÞo Þ ÝN íO×Ôv DF êqoÞÄ¡µpìRDN Þ é®FCo DèOwìñßñCk
rëßWN êDWF(ÚDÇzrJ ÝëC) éÆ êo߬ lÜOzCk Ùç ÚDØëC ÚA éF Þ lÛkCk oCp ívopF
êDèìzßhDÛ Þ êoDØìF éWÎD·× êCpF Co íËFCßiØç ÀÏOi× êDèçCo , ÞoCk Þ £pÂ
ÄìÃeN éF êCælµ ,D× ÚCoÞk ok éÆ oß®ÛDØç Þ lÛkpÇì× rëßWN kßh oDØìF éF ÀÏOi×
éF DèOwìñßñCk ,lÛqCkpJí× ÚDwÛC íO×Ôv ok DèÜìòNÞpJ Þ Ýì×DOëÞ pìRDN Þ ¢ÃÛ ok
íëDèçCo ÝìÜaØç Þ lÜOhCkpJí× DèÛDwÛC íO×Ôvok xÇv pìRDN Þ ¢ÃÛ ok ÄìÃeN
.lÜOwVí× DçízߺDØç Þ xÇv ÚkpÆ pN¢iFMnÎ êCpF
ÝëC éF ,lÜ×DÛí× rìÛ " (íwÇv ) íwÜV êß¾ÌÛßÆ " Co íOwìñßñCk xÇv
êß¾ ÌÛßÆ xJ ,lçlì× Co (xìOÆCpJ ) ÚkpÆ Ðص êDÜ·× ß¾ÌÛßÆ éÆ ÐìÎk
.PvC íwÜV (MDìÏص Dë) Ðص ÚDØç íwÜV
¢ÛCk qC í¡iF(lÜ×DÛí× íÛD×okÄ¡µ Co ÚA Dçí©·F éÆ) ÙwìñßñCk êsßÎßwÇv
Èë r×o lìÏÆ ÍD·¾ íwÇv-íwÜV íÊlÛq Èë ÚA ÄG¬ Þ kßF Ùël ÝìZ íÇzrJ
íOwërèF ok xÇv ¢ÃÛ pF Ùç Úol× íÇzrJ Ùϵ .PvC íÛÓ߬ pص Þ ÙÎDv íÊlÛq
.PvC éOzCnÊ ée¤ ÚDwÛC íO×Ôv Þ
ÚDOwGz pÜç
Ùè× Ð×Dµ ÚCßÜ·F Co pçßz Þ Úq ÝìF íwÜV íFDì×DÆ Þ íëCßÜØç ,DèOwìñßñCk
Pvok DèÛA .lÛkpÇì× kClØÏ ÅpO¡× íÊlÛq qC ½p¬ Þk êlÜvph Þ êkßÜ¡h
ÝëC ,kß¡Û Ð¤Dd PëD¨o ECßh ÁDNC ok pÊC éÆ lÛkßF oÞDF ÝëC pF qÞp×C Ùϵ ÐS×
pWÜ× Ùç qC UÞq Úlz oÞk éF Þ éOzCnÊ pìRDN íÊlÛq pËëk Úßòz éØç pF íOëD¨oDÛ
.kkpËì×
yÔN ÚA õ×qÓ Þ PwìÛ êCækDv oDÆ ECßh ÁDNC ok Ýì¾p¬ PëD¨o éF íFDìOvk D×C
,lÜzDF MÞD¿O× DçéÃñCm PvC ÝÇØ× éÆ PvDWÜëC ÐÇ¡× íÎÞ .lzDGì× ½p¬ Þkpç
yÞo Dë ÐÇz éF íÇë Dë klÜwKF Co í¤Dh Ðص ´ßÛÈë ÖClÆpç PvC ÝÇØ× ÒS×
éÛ Þ lÜOwç íÇë ÚDÛq éØç éÛ ÝìÜaØç ,lzDF éOzClÛ éÂÔµ Ðص Èë qC í¤Dh
êp¡d Þ ÈëpeN évÞpJ éÇÜëC éØç qC pOØè× Þ ÝëC pF æÞÔµ ,íÇë ÚCkp× õØç
íwÜV êspÛC éWìOÛ Co MÞD¿NÝëC DèOwìñßñCk .PvC MÞD¿O× ÚDÛq DF ÚCkp× Úlz
íwÜV êspÛC Þ (Yang) ÌÛDë Co éÛCkp× êspÛC DèÛA ;lÜOwÛClì× éÛDÛq Þ éÛCkp×
(kp× éZ Þ Úq éZ) êkp¾ pç éÆ lÛkßF oÞDF ÝëC pF Þ lÛkDèÛ ÖDÛ (Yin) Ýìë ,Co éÛDÛq
.koCk éO¿èÛ kßh ÚÞok ok Co(éÜëkD×- éÜëpÛ êspÛC = Ýìë Þ ÌÛDë ) êspÛC Þk pç
.lÛßz Ùç ÝërËëDV Dë ,éOvßìJ Ùç éF ÞlÜëC PvC ÝÇØ× íOd Þ
lÛß¡ì× ækCq (ÍAß¡Çv êDF Dë ) íwÜV Þk DèÛDwÛC éØç éÆ æDÊlëk ÝëC êoßòN é¡ëo )
(.kkpËì×pF ÝìØç éF
¸ëpv kp×,¢NA ÐS× :lÛkpÇì× éìG¡N ¢NA éF Co ÌÛDë ÚDØç Dë íËÜëpÛ DèOwñßñCk|
.lO¾Cí× Þ lëAí× ¢FA , l¡Çì× éÏ·z ,kpìËì× pÊ ,kß¡ì× ÈëpeN
yßWF DN l¡Çì× Í߬ EA ÐS× Úq :lÛkpÇì× éìG¡N EA éF Co (Ýìë ) íËÜëkD× Þ
qC l·F ÚDÛq Þ l¡Çì× Í߬ éÇÏF ,kßzíØÛ kpv ßèÇë ,lìzßV éÆ l·F,lëA
Úlz kpv êCpF êpO¡ìF ÚD×q Þ lÜÛDØì× êp¡d Þ ¹Ck ÚDÜaØç ÙvDÊoC Èë
.lÛoCk ÖqÓ
,Dç¢ÇØ¡Æ qC êoDìwF íÛDF Þ TµDF Ýë Þ ÌÛDë êDèNÞD¿N ÝëC ,DèOwìñßñCk kDÃOµC éF
ælì¡ÆÙç éÛCqÞo íÊlÛq éF Þ kß¡ì× (ÚDOwGz )ECßh ÁDNC ok DçíOëD¨oDÛ Þ MD¾ÔOhC
Þ yqDv ,ÚkpÆ oCßØçêCpF íëDèçCo ÝO¾Dë ok Co kßh (íÇzrJ ) ¢ÃÛ xJ .kß¡ì×
éF êDèçCo ÝOhß×A ok ÚCkp× yqß×A Co ÚA æCo DèÜN Þ éOwÛCk ÞpìÛ Þk ÝëC íÛCßiØç
.lÜOwÛCkí× (Ýìë ) EA ÚkoÞA yßV éF íËÛßËZ Þ kßh ÍCrÛC ÝOhClÛC pìhDN
ÚDwÛC pç ÚÞok ok íËÜëkD× Þ íËÜëpÛ Mld oß®ÜìØç Þ Mlz ,DèÛA MCp²ÛuDvC pF
íÇërì¾ uDØN Þ PwF Þ P¿Z Äëp¬ qC ÐFDÃ× ½p¬ (éÛDÊÞk) êspÛC DF ÚA ¢ÜÆCÞ -¢ÜÆ Þ
ælz pWÜ× ÚDwÛC Þk íÛÞok Þ íÜçm ,íÛCÞo ,ídÞo ,íÇërì¾-íØwV íÊlìÜN Ùç ok éF
ÐìØÇN uDwdC Þkpç (ízߺDØç)ÚDëDJ qC l·F Þ kß¡ì× lìÎßN DèìzßhDÛ ¢ëÓDJ êCpF êspÛC Þ
êCpF ÖqÓ êÞpìÛ Þ l×DWÛCí× ÚDwÛC êßÜ·× Ð×DÇN Þ ÍDìh ¢×CoA éF ÝëC Þ lÜÜÇì× Úlz
æqÞp×C éÆ PwìÛ PèV íF ).lÜÆí× PëßÃN ÞC ok Co íÊlÛq oß×C pËëk éF íÊlìvo
(.lÜÛClì× DçPÛß¡h qC êoDìwF é¡ëo Co íwÇv íOëD¨oDÛ DçíÏìh
Þ P¿Z Þ DèÛA Ýìë Þ ÌÛDë Úkoßh Ùç éF Þ Ùç éF ½p¬ Þk éÂÔµ Þ ¢¡Æ x¿Û ÝëCpFDÜF
xÇv qC PëD¨o uDwdC éWìOÛ ok Þ êspÛC lìÎßN Þ íËO¾DN Ùçok ÝëCok DèÛA Úlz PwF
Þ ÝëC ,ízßhDÛ ÚÔ¾ éWÎD·×êCpF PwìñßñCk ÚDÇzrJ éÆ kßF uDvC ÝìØç pF Þ .koCk PìØçC
.lÛkpÇì×rëßWN oDØìF éF Co íËFCßiØç Dë ÈëpeN ,yqCßÛ qC ÐÇz ÚA Dë
ÚA éÆ lz pWÜ× êpÜç êpìÊÐÇz éF ÙÆÙÆéÆ kßF DèOwìñßñCk êDèzqß×A Þ kDÃOµC ÝìØç
êsßÎßwÇv êDÜF ÌÜv éÆ êpÜç .lÜ×DÜì× (ECßh ÁDNC =æpWd pÜç Dë ) "ÚDOwGz pÜç " Co
.PvC ælz ækDèÛ DÜF ÚA pF êqÞp×C Úol×
Ùëß¡ì× ÍDezßh Þ ÙìzDF éOzCk æoDGÜëCok êpO¡ìF HÎD®× ælÜëA ok ÙìÜÇì× yÔN
êDçéiwÛ qC íGÎD®× lÜÛCßOF pËëk êDçoß¡Æ Dë Þ DìvA Ápz ÙìÃ× ÚDܬßØç pÊC
.lÜÜÆ ÍDvoC ½DÇv ok IDZ êCpF Þ éØVpN ßñCk ÚDÇzrJ